Fort I Salis Soglio w Siedliskach to jeden z najciekawszych fragmentów Twierdzy Przemyśl, który mimo zniszczeń wojennych zachował się na tyle dobrze, że zwiedzanie jego wnętrz robi wrażenie. Ceglana brama wjazdowa, ciemne kazamaty i pozostałości stanowisk artyleryjskich tworzą klimatyczne miejsce, które przyciąga zarówno miłośników historii wojskowości, jak i fotografów szukających nietypowych kadrów.
Obiekt leży kilkanaście minut jazdy od Przemyśla, przy granicy z Ukrainą. To właśnie ta lokalizacja – niemal na linii granicznej – sprawia, że fort ma szczególny charakter.
- doskonale zachowane fragmenty fortyfikacji
- klimatyczne kazamaty do zwiedzania
- niezwykła architektura i historia
- łatwy dojazd z Przemyśla
- odkryte armaty w fosie
Historia fortu i nietypowa konstrukcja
Fortyfikacja powstała w latach 1882-1886 jako element zewnętrznego pierścienia obrony Przemyśla. Projekt stworzył szwajcarski inżynier Daniel Salis-Soglio, który odpowiadał za rozbudowę twierdzy i przeforsował przesunięcie odcinka wschodniego na wzgórza nad Siedliskami. Pierwotny plan zakładał budowę fortu pancernego z dwiema wieżami Grusona wyposażonymi w armaty kalibru 120 mm. Koszt samych wież okazał się jednak zbyt wysoki – podczas gdy budowę fortu artyleryjskiego wyceniono na ponad 400 tysięcy florenów, wersja pancerna miała kosztować ponad 560 tysięcy.
W efekcie zrezygnowano z pancerzy i przekształcono projekt w fort artyleryjski z dodatkowymi stanowiskami ogniowymi. Stąd określenie „nietypowy fort artyleryjski” – konstrukcja łączy elementy obu typów fortyfikacji. Sama droga dojazdowa do obiektu pochłonęła dodatkowe 120 tysięcy florenów, co pokazuje skalę przedsięwzięcia.
W 1915 roku, podczas drugiego oblężenia Przemyśla, fort został wysadzony przez wycofujące się wojska austriackie. Mimo zniszczeń to właśnie Salis Soglio należy dziś do najlepiej zachowanych elementów całej twierdzy.
W czasie I wojny światowej obiekt był intensywnie ostrzeliwany. 22 marca 1915 roku, przed kapitulacją twierdzy, wysadzono kaponierę w fosie oraz kazamaty broniące dziedzińca. Zniszczono też działa artyleryjskie. Po 1918 roku fort wykorzystywała polska armia jako magazyn amunicji, funkcję tę pełnił aż do II wojny światowej. Później popadł w zapomnienie, a lokalni mieszkańcy rozbierali częściowo ceglane mury. W latach 70. XX wieku zawaliła się część lewoskrzydłowego bloku kazamat.
Co można zobaczyć podczas zwiedzania
Pierwszym elementem, który rzuca się w oczy, jest ceglana brama wjazdowa – najbardziej rozpoznawalny fragment fortu, często pojawiający się na zdjęciach promocyjnych Twierdzy Przemyśl. W 2021 roku przeprowadzono konserwację bramy i bocznych kurtyn bramowych, odbudowano też fragmenty murów obronnych. Latem tego samego roku odkryto w fosie dwie armaty, które przez dziesięciolecia leżały pod ziemią.
Za bramą rozciąga się dziedziniec fortu z zachowanymi budynkami koszarowymi w części szyjowej. Wnętrza są słabo oświetlone, więc latarka będzie przydatna – zwłaszcza jeśli ktoś planuje dokładnie zwiedzić kazamaty, magazyny amunicyjne i szyby windowe. Zachowały się także stanowiska artyleryjskie na wale oraz schrony dla załogi.
Konstrukcja murowano-betonowo-ziemna prezentuje typową dla końca XIX wieku technologię budowy fortyfikacji. Można przejść między pomieszczeniami, wejść po schodach na górę i zobaczyć układ całego założenia. Klatka schodowa jest w dobrym stanie, podobnie jak część kazamat i posterunków ostrzałowych.
Dla kogo to miejsce
Fort Salis Soglio to przede wszystkim gratka dla pasjonatów historii wojskowości i architektury obronnej XIX wieku. Brak zagospodarowania turystycznego – nie ma tu muzeum, przewodników ani infrastruktury dla zwiedzających – sprawia, że eksploracja ma autentyczny charakter. Z drugiej strony oznacza to konieczność ostrożności, szczególnie w ciemnych wnętrzach.
Obiekt przyciąga również fotografów. Kontrasty między ceglanymi murami, betonowymi konstrukcjami i roślinnością tworzą ciekawe kompozycje. Nie bez powodu brama fortu jest jednym z najczęściej fotografowanych elementów całej Twierdzy Przemyśl.
Rodziny z małymi dziećmi powinny być ostrożne – teren nie jest zabezpieczony, są tu strome schody i ciemne pomieszczenia. Starsze dzieci zainteresowane historią lub poszukiwaniem przygód powinny się jednak dobrze bawić.
Fort bywa wykorzystywany jako teren do gier w paintball oraz treningów wspinaczkowych. Przyroda ciekawie komponuje się z fortyfikacjami, tworząc miejscami niemal postapokaliptyczny klimat.
Lokalizacja przy granicy z Ukrainą
Salis Soglio znajduje się zaledwie kilkadziesiąt metrów od polsko-ukraińskiej granicy. W dobrych warunkach widoczności można dostrzec z fortu słupki graniczne. Po ukraińskiej stronie zachowało się sześć fortów pomocniczych należących do tego samego kompleksu obronnego.
Bliskość granicy oznacza możliwość spotkania patrolu Straży Granicznej podczas zwiedzania. Na ścianie wisi regulamin informujący, że przebywanie na terenie fortu jest zabronione w porze nocnej, od 22:00 do 7:00 rano. Podczas zwiedzania obowiązuje też zakaz schodzenia ze ścieżek – to zarówno kwestia bezpieczeństwa, jak i ochrony terenu.
Jak dojechać i gdzie zaparkować
Z centrum Przemyśla do Siedlisk jedzie się około 15 minut. Trzeba kierować się drogą krajową nr 28 w stronę Medyki i skręcić w Siedliska. Fort znajduje się niedaleko Rezerwatu Skarpa Jaksmanicka. Drogą asfaltową można podjechać niemal pod sam obiekt, choć lepiej zostawić samochód za ostatnim domem, przy szlabanie. Jest tam miejsce do postoju na poboczu.
Współrzędne parkingu: 49.7573, 22.8922. Parking jest bezpłatny.
Z parkingu do bramy fortu to dosłownie kilka minut spacerem. Droga forteczna prowadzi wprost do charakterystycznej ceglanej bramy.
Informacje praktyczne – ceny, godziny, czas zwiedzania
Wstęp na teren fortu jest bezpłatny. Obiekt nie jest muzeum ani atrakcją komercyjną – to po prostu zabytkowa fortyfikacja dostępna dla zwiedzających. Nie ma tu kasy biletowej, przewodników ani punktu informacyjnego.
Godziny zwiedzania: teren dostępny codziennie, z wyłączeniem godzin nocnych (zakaz przebywania od 22:00 do 7:00).
Ile czasu przeznaczyć: podstawowe zwiedzanie zajmuje 30-45 minut. Jeśli ktoś chce dokładnie obejrzeć wszystkie zakamarki, sfotografować wnętrza i pospacerować po okolicy, warto zarezerwować godzinę lub nieco więcej.
Co zabrać ze sobą: latarkę (wnętrza są ciemne), wygodne obuwie (nierówny teren, schody), coś do picia w upalne dni. Warto mieć naładowany telefon – zarówno na zdjęcia, jak i dla bezpieczeństwa.
Dostępność: fort nie jest przystosowany dla osób z ograniczoną mobilnością. Teren wymaga sprawności fizycznej – są schody, nierówne powierzchnie, brak poręczy w wielu miejscach.
W okolicy warto też odwiedzić pancerny Fort XV Borek, zbudowany w latach 1897-1900. Znajduje się po drodze do Medyki, kilka kilometrów od Salis Soglio. Dla zainteresowanych historią Twierdzy Przemyśl to dobry punkt do dalszej eksploracji systemu fortyfikacji.