Arboretum w Bolestraszycach to 29-hektarowy ogród botaniczny położony w dolinie Sanu, kilkanaście kilometrów od Przemyśla. Miejsce łączy w sobie kolekcje kilku tysięcy gatunków roślin z historycznym dworem, w którym w połowie XIX wieku tworzył Piotr Michałowski – jeden z najwybitniejszych polskich malarzy. To jedyna taka instytucja na Podkarpaciu, która od 1975 roku zajmuje się ochroną dziedzictwa przyrodniczo-kulturowego.
Nie jest to typowy park do niedzielnego spaceru. To raczej żywa encyklopedia roślin, gdzie na dwóch tarasach – górnym i dolnym – rosną okazy od zwyczajnych po egzotyczne, od użytkowych po zagrożone wyginięciem.
- ogromna kolekcja roślin z całego świata
- historyczny dwór z muzeum
- unikalne odmiany jabłoni i grusz
- piękne stawy i ścieżki
- możliwość zwiedzania fortu Twierdzy Przemyśl
Historia miejsca – od malarskiego zakątka do ogrodu botanicznego
Arboretum powstało w 1975 roku z inicjatywy Jerzego Pióreckiego jako placówka naukowa Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Przemyślu. Wybór lokalizacji nie był przypadkowy – wykorzystano historyczne założenie dworsko-ogrodowe z bogatą przeszłością.
W połowie XIX wieku w miejscowym dworze mieszkał i malował Piotr Michałowski, twórca słynnych scen batalistycznych i portretów koni. Dziś w tym samym budynku mieści się Muzeum Przyrodnicze oraz galerie sztuki. Ale historia sięga jeszcze głębiej – na terenie arboretum stoi kaplica będąca pozostałością wieży obronnej z przełomu XVI i XVII wieku. Od XVIII wieku służy jako kaplica dworska, a wewnątrz zachowały się fragmenty renesansowych polichromii.
Na terenie arboretum znajduje się fort XIIIb – element Twierdzy Przemyśl z połowy XIX wieku. To najstarszy znany murowany obiekt tej twierdzy. Fort można zwiedzić po wcześniejszym zgłoszeniu.
Całe założenie rozciąga się na ponad 310 hektarów, choć główna część dostępna dla zwiedzających to niecałe 29 hektarów w Bolestraszycach. Dodatkowy obszar w Cisowej zajmuje ponad 283 hektary.
Co rośnie w ogrodzie – kolekcje roślinne
Spacer po arboretum to przechadzka między różnymi światami roślinnymi. Żwirowe alejki, wąskie ścieżki i drewniane pomosty wiodą przez stawy zajmujące prawie hektar powierzchni. Każda roślina ma tabliczkę z opisem – można spędzić godziny na czytaniu i poznawaniu albo po prostu podziwiać kolory i kształty.
Kolekcja dendrologiczna obejmuje drzewa i krzewy z różnych zakątków świata. Ale prawdziwą specjalnością Bolestraszyce są rośliny owocowe. Arboretum posiada Małopolską kolekcję historycznych odmian jabłoni, grusz i przede wszystkim derenia jadalnego. To jedyne takie miejsce w regionie, gdzie można zobaczyć zapomniane odmiany drzew owocowych, które kiedyś rosły w polskich sadach.
Są też kolekcje tematyczne:
- Rośliny wodne i bagienne – wokół stawów
- Rośliny wrzosowate
- Rośliny szklarniowe
- Rośliny biblijne – gatunki wymieniane w Biblii
- Rośliny jadalne i barwierskie – z których można uzyskać naturalne barwniki
- Narodowa Kolekcja Irysów z grupy Laevigatae
Szczególną uwagę poświęca się gatunkom z Polskiej Czerwonej Listy Roślin – tym rzadkim, zagrożonym i ginącym. Arboretum prowadzi prace nad ich zachowaniem zarówno w naturalnych siedliskach, jak i w uprawie.
Uniwersalny Ogród Sensualny – miejsce dla wszystkich
Jedną z najbardziej nietypowych atrakcji jest Uniwersalny Ogród Sensualny – unikatowe w skali Polski przedsięwzięcie przystosowane do zwiedzania przez osoby niepełnosprawne, zwłaszcza niedowidzące. To przestrzeń, gdzie rośliny można dotykać, wąchać i doświadczać w inny sposób niż tylko wzrokiem.
Ogród pokazuje, że kontakt z przyrodą nie musi opierać się wyłącznie na tym, co widoczne. Faktury liści, zapachy kwiatów, szum wody – wszystko to tworzy wrażenia dostępne dla każdego.
Kiedy jechać i co zobaczyć w zależności od pory roku
Arboretum wygląda inaczej w każdym sezonie. Wiosna to czas, gdy wszystko eksploduje kolorami – kwitną drzewa owocowe, irysy, wczesne byliny. Czerwiec to moment na Festiwal Ogrodów, podczas którego organizowane są dodatkowe atrakcje i warsztaty.
Latem, w lipcu, odbywa się Międzynarodowy Plener Artystyczny „Wiklina w Arboretum” – można wtedy zobaczyć artystów tworzących rzeźby i obiekty z wikliny. To połączenie przyrody ze sztuką, które dobrze wpisuje się w charakter miejsca związanego z malarstwem Michałowskiego.
Druga niedziela września to termin Festiwalu Derenia – święta owocu, który jest specjalnością arboretum. Wtedy udostępniane są kolekcje pomologiczne, można kupić sadzonki i produkty z derenia.
Jesień przynosi inne barwy – żółcienie i czerwienie liści, dojrzewające owoce. Zima to czas spokoju, choć arboretum jest otwarte przez cały rok.
Muzea, galerie i edukacja
W historycznym dworze mieści się Muzeum Przyrodnicze z ekspozycjami dotyczącymi lokalnej flory i fauny. Działa też Galeria „U Piotra” – nawiązująca do Piotra Michałowskiego – oraz Galeria przez Dotyk, która podobnie jak Ogród Sensualny pozwala doświadczać sztuki w nietypowy sposób.
Centrum Edukacji i Dziedzictwa Kulturowo-Przyrodniczego prowadzi zajęcia dla szkół i grup zorganizowanych. Arboretum od lat stawia na edukację, pokazując związki między przyrodą, kulturą i historią regionu. Organizowane są warsztaty, kursy i wykłady.
Instytucja zajmuje się także inwentaryzacją zabytkowych założeń dworsko-ogrodowych w regionie, dokumentując znikające ogrody i parki.
Dla kogo to miejsce
Arboretum sprawdzi się w kilku scenariuszach. Rodziny z dziećmi znajdą tu przestrzeń do spacerów i nauki – tabliczki przy roślinach, stawy z pomostami, możliwość obserwowania przyrody. Dzieci mogą biegać alejkami, a rodzice odpocząć na ławkach.
Miłośnicy ogrodnictwa i botaniki to oczywista grupa – kolekcje roślin, zwłaszcza te pomologiczne, przyciągają pasjonatów starych odmian i rzadkich gatunków. W sklepie można kupić sadzonki dereni, jabłoni i grusz, a także regionalne produkty z tych owoców.
Osoby zainteresowane historią znajdą tu ślady różnych epok – od renesansowej kaplicy przez dziewiętnastowieczny dwór i fort Twierdzy Przemyśl po współczesne działania ochronne. To dobry punkt na trasie zwiedzania okolic Przemyśla.
Fotografowie i artyści docenią zmieniające się pory roku, kompozycje roślinne i klimat starego parku. Nie bez powodu organizowane są tu plenery artystyczne.
Praktyczne informacje – bilety, godziny, dojazd
Ceny biletów:
- Bilet normalny: 20 zł
- Bilet ulgowy: 12 zł (emeryci, studenci, młodzież szkolna)
- Oprowadzanie z przewodnikiem: 100 zł (po wcześniejszym uzgodnieniu)
- Ognisko: 100 zł (rezerwacja wymagana)
Godziny otwarcia:
Poniedziałek–piątek: 9:00–18:00
Sobota–niedziela: 10:00–18:00
Biuro czynne od poniedziałku do piątku w godzinach 7:00–15:00. Kontakt telefoniczny: 16 671 64 25, e-mail: [email protected]
Jak dojechać:
Arboretum znajduje się w Bolestraszycach pod adresem ul. Romana Dmowskiego 80 (niektóre źródła podają Bolestraszyce 130). To około 15 kilometrów na południe od Przemyśla w kierunku granicy słowackiej. Najwygodniej dojechać samochodem – jest parking. Z Przemyśla można też dojechać autobusem lokalnym, choć warto wcześniej sprawdzić rozkład jazdy.
Ile czasu przeznaczyć:
Podstawowe zwiedzanie to niecałe dwie godziny spaceru po głównych alejkach i obejrzenie kolekcji. Jeśli chce się dokładnie czytać opisy roślin, zajrzeć do muzeum i galerii oraz odpocząć przy stawie, warto zarezerwować 3-4 godziny. Podczas festiwali i wydarzeń specjalnych można spędzić tu pół dnia.
Arboretum oferuje możliwość zorganizowania ogniska – trzeba to wcześniej zgłosić i zarezerwować miejsce. To dobra opcja dla grup, które chcą połączyć zwiedzanie z piknikiem.
Warto pamiętać, że to miejsce naukowe i edukacyjne, więc atmosfera jest spokojna i nastawiona na kontemplację przyrody. Nie ma tu typowych rozrywek czy placu zabaw, ale jest przestrzeń do swobodnego odkrywania świata roślin w otoczeniu historii i kultury regionu.